اين مطلب درخصوص ادويه نيز مصداق داشت و ادويه در اين دوره به دليل خصومت پرتقاليان و هندوان مقدار كمى از هرمز وارد مىشد و انگليسىها حاضر بودند براى خريد آن « يك‌سوم پول نقد و بقيه را پارچه و كرسيهاى ملوّن خاص آن كشور بدهند . » مال‌التجاره‌اى كه از طريق روسيه به انگليس مىرفت و خاص ايران بود ، ابريشم خام ، فلفل ، زنجبيل ، جوزهندى ، بسباسه ، دارچين ، گوگرد ، زاج سفيد ، برنج ، مازو ، ميخك و چوب تير را شامل مىشد . در ايران پنبه مرغوب زياد توليد و قسمتى از آن به حلب صادر مىگشت دالساندرى گزارش مىدهد كه توليد آن در خراسان انجام مىشد و « پارچه‌هاى ابريشمى و مخصوصا مخمل آن از حيث نفاست با پارچه‌هاى جنوائى پهلو مىزند ؛ در ساير نواحى هم پارچه نرم و حرير توليد مىشود ولى به پاى پارچه‌هاى ايتاليا نمىرسد . » با اينهمه تجارت آن در سطح وسيعى شكوفا نشد . بارها اتفاق افتاد كه كاهش بازرگانى هرمز و يا تأثيرات جنگ در اطراف حلب و يا مشكلات برآمده از آشفتگيهاى مملكت و يا حملات گروههاى قزاق در دلتاى رود ولگا ، وقفه‌هايى در اين توليدات بوجود مىآورد . مثلا در موقع مرگ عبد اللّه خان ناآرامى در شروان به‌وقوع پيوست و نيز خصومتهاى ايران و تركان كه تقريبا دائمى بود . همه اين قضايا در نابسامانيهاى ايران در موقع مرگ شاه طهماسپ و جلوس شاه عباس اول به اوج خود رسيد . درخصوص اقامت و صيانت از جان سياحان نيز شرايط ناگوارى حاكم شد و تعدادى از بازرگانان انگليسى مردند و يا در خلال سفرهايشان به قتل رسيدند ( در ربع پسين اين قرن ) . شايد گزارشهاى لارنس چپمن ، بازرگان انگليسى كه خود صدمات زيادى ديده بود ، چندان مبالغه‌آميز نباشد ؛ او مىنويسد : « سفر در اين مملكت فقط شامل بدبختى و ناآرامى و عدم وجود شهركها و روستاهائى كه شب بتوان در آنها آرميد و استراحتى كرد و حوائج را بر طرف كرد ، نيست ، بلكه كمبود آب نيز كه گاهى در سه روزه سفر حتى قطره‌اى آب براى نوشيدن انسان و چهارپايان پيدا نمىشود و حملات قطاع‌الطريق از خدا بىخبر كه قتل ما را برخود فرض مىدانند ، مزيد بر علت است . ازاينرو به نظر من گدائى در انگلستان به تاجر ثروتمند هفت‌ساله بودن در اين مملكت شرف دارد . « 1 » » تركان باوجود همه نابسامانيهاى برخاسته از شرايط محلى ، تلاش مداوم داشتند تا ابريشم موردنياز كارگاههاى پارچه‌بافى بورسه ( بروسه ) و عايدات دولتى را فراهم آورند . آنها در تلاشهاى اقتصاديشان و براى كسب منافع مالى در نواحى مختلف از فشار سياسى مضايقه

--> ( 1 ) - همان ، ص 412 .